Міхасёвы Сінія Брады

Свой першы паэтычны зборнік з сімвалічнай назвай “Першыя вёрсты” Міхась Рудкоўскі выдаў у 27 гадоў — не пазней і не раней за многіх сяброў-равеснікаў. Што ж, расквітнелы, сталы ўзрост для паэта лірычнага складу душы, філосафа з задаткамі празорцы, да таго ж непапраўнага рамантыка і аптыміста. “Першыя вёрсты”, здаецца, проста патрапілі ў радовішча яркіх вобразаў і свежых метафар: тут “цвітуць, бушуюць пчаліныя верасы”, стары разложысты дуб бясстрашна “ступіў насустрач навальніцы”, а верш “Бабіна лета гарыць за акном, асеннія кветкі палаюць…” стаў прыгожай беларускай песняй і шмат гадоў гучаў па радыё.

rud

Фота з gants-region.info

Помню, як сёння: ляхавіцкая раённая газета, бо суседнія два раёны якраз тады былі аб’яднаны, шырока прэзентавала першую кнігу Міхася Рудкоўскага, і той нумар раёнкі нейкім чынам апынуўся ў нашым дзясятым класе. Паколькі рабіць не было чаго — на ўрок не прыйшоў настаўнік, мы наладзілі гучнае абмеркаванне творчасці таленавітага паэта. Дзякуючы школьным выкладчыкам рускай і беларускай літаратуры В. І. Несцеруку і В. І. Сіўковай, у нашым класе любілі і разумелі сапраўдную паэзію. Вершы Міхася Рудкоўскага ўголас зачытвала Марыя Бобка, а мы, прыціхшы за сваімі партамі, уважліва слухалі. Потым вершы хвалілі, і, канечне, было за што, ды больш за ўсё хлопцаў і дзяўчат узрушыла, што такую цудоўную кнігу, як адзначалася ў газеце, напісаў наш зямляк, “юнак з вёскі Востраў”. Калі ж мы выйшлі на двор, аднакласнікі, не згаворваючыся, паглядзелі ў той бок, дзе за старасвецкім Кругавіцкім лесам, зрэшты, не вельмі і далёка, на правым беразе Начанкі раскінулася казачная вёска, якая яшчэ да вайны нарадзіла Беларусі выдатнага паэта Міхася Рудкоўскага.

Друкавацца “востраўскі юнак” пачаў досыць рана, ці не ў школьныя гады, і яшчэ да выхаду зборніка “Першыя вёрсты”, многія яго вершы я ўжо ведаў па публікацыях найбольш у часопісе “Маладосць”, газетах “Чырвоная змена” і “Заря”, не кажучы пра тагачасную ганцавіцкую газету “Сялянская праўда”. Акурат была вядомая “хрушчоўская адліга”, усё навакол, здаецца, дыхала радасцю і паэзіяй. Рэаліі жыцця: услаўленне прыгажосці і дабрыні, жаданне кожнага мець сваё ўласнае шчасце — паклалі адбітак на працы і творчасці людзей. У тыя далёкія шасцідзясятыя паэта такога высокага кшталту, як Міхась Рудкоўскі, на Берасцейшчыне ўвогуле не было. Яны з’явіліся намнога пазней, і не па адным, а дружнай грамадой, як па заказу. Цяпер кожны раён можа ганарыцца сваімі значнымі паэтычнымі адкрыццямі, але ў гэтай вялікай творчай кагорце першым ідзе, першым пракладвае памятныя вёрсты наш таленавіты зямляк. Яму падзяка і прызнанне, паэту нешматлікага пасляваеннага прызыву!

За сваё нядоўгае творчае жыццё Міхась Рудкоўскі выдаў не так і мала паэтычных кніг — тыя ж “Першыя вёрсты”, затым былі “Сінія Брады”, “Позвы”, “У краі тым”, “Векавечная Бацькаўшчына”, “Трыгор’е”, “Засцярога”, “Гарынь”, выбраныя творы “Залатазвон”. Усе яны занялі годнае месца ў беларускай паэзіі, сталі вядомыя за межамі краіны. Рэцэнзенты аднадушна адзначалі, што вершам паэта ўласцівы глыбокі псіхалагізм, непасрэднасць, шчырасць пачуцця, яркая вобразнасць і назіральнасць, тонкі лірызм. Паэтычную спадчыну Міхася Рудкоўскага славуты крытык Уладзімір Калеснік у нарысе “След блакітнага аленя” характарызуе наступнымі ёмкімі і дакладнымі словамі: “Іронія, сарказм, гратэск, фарс — усё гэта, вымушаныя абставінамі рэагаванні паэта, яго душы, якая прагне жыць сумленна і разумна ў сумленным і разумным чалавечым свеце. Так, душа паэта ведае, што не спасцігла ўсёй сутнасці быцця, але не здасца яна на ласку моды, не клюне на прынаду таннага поспеху, бо знаёмы ёй спрадвечны вопыт народа, мудрасць вякоў, каштоўнасці сапраўдныя і хуткаплынная. Сучаснасць тады набывае цану, калі вытрымлівае выпрабаванне кантэкстам вечнасці”.

Так, паэт Міхась Рудкоўскі ведаў мудрасць вякоў, спаўна карыстаўся вопытам народа. Чытаючы яго вершы, не адзін раз пачуецца меладычны звон рыфмаў, праплыве над Начанкаю-ракою і дзіўны металічны звон. Гэта адтуль, з дзедавай кузні: “Мой дзед быў знатным кавалём, кавальскай справы каралём…”. Тыя ж ночы над Начанкай-ракою “пахнуць мятай і медуніцай”, тут “Сінія Брады, родныя Брады, як замова матулі ад напасці-бяды”, а навокал аж духмяняць мурагі — стагуюць Залатыя Берагі…”. Паэт стаіць каля вытоку сваёй песні, на жыватворных плынях векавечнай Бацькаўшчыны, і яму шмат пра што думаецца ў нялёгкім чалавечым жыцці — пра дабрыню і пяшчоту, пра сенакосныя эцюды і дажджы на даспелую збажыну:

Крынічанька?! Вось ён, ракі выток —

Пачатак плыні і яе аснова!

Ды не спяшайся ты зрабіць глыток

І ў цішу не ўрані благога слова.

Прысядзь на камень. Кайстру развяжы.

Пасып драбкамі солі лусту хлеба.

І еш. І запівай. Як Бог. Тут, на мяжы  

Адвечнае зямлі, вады і неба.

Вада аж ломіць зубы. Пахне хлеб.

Углыбіню ідуць карэнні дуба…

А ты сядзі. Хай на тваім чале

Яшчэ адной маршчынкай ляжа дума.

rudk

Фота з ostrov.gancevichi.edu.by

Залаты бераг дзяцінства, дзе вяскоўцы стагуюць сена-мурог — гэта, вядома ж, ваколіцы роднай вёскі Востраў, дзе і сёння наводшыбе стаіць хата паэта, і яе ніяк не абмінуць, калі хочаш патрапіць на Крышылавіцкі мост цераз Начанку. Мілай бацькоўскай зямлі, працавітым ратаям і сейбітам Міхась Рудкоўскі прысвяціў шмат яркіх вершаў, і сярод іх асаблівым напружаннем думкі, гарачым пачуццём вылучаюцца два — “Востраў” і “Мой родны Востраў”. Паміж імі — адлегласць у часе і ў прасторы, сардэчны боль, душэўныя перажыванні. Першы Востраў сваім сынам, што “паляцелі ў даросласць” слаў не толькі лісты, “слаў кавалкі сала, што браў на дне прасоленых кублоў, знімаў кажух з плячэй сваіх, бывала, калі каму з нас холадна было”. Другі Востраў, спраўджаны ўжо спакутаванай душой, убачаны ўжо стамлёным зрокам, не толькі паказаў на шырокі разлог, правёў за ваколіцу з наказам зведаць “рух жыцця зямнога і мудрым стаць…” такі ён зычлівы і чараўнічы, родны Востраў слыннага творцы.

Ёсць Востраў у мяне.

 Паміж бароў,

Як між заліваў хвалістых, ляжыць ён.

Там жоўты месяц плавае ў жыце

У песнях трактароў і камароў.

 

Ёсць Востраў у мяне. З нягод і скрух

Я да яго лячу, як да святыні:

Ён даў дыханне мне, і зрок, і імя

І, разамкнуўшы небасхілу круг,

Ідзі, сказаў…Я не мудрэц.

Але адрозню ўсё ж

Здалёк і сталь нарога, і рапіры…

Ёсць Востраў у мяне — ў мяне ёсць ліра,

І ліра тая, пэўна, значыць штось…

У паэтычнай вёсцы Востраў па-над ракою Начанкай я бываў не адзін раз, асабліва ў маладыя гады, калі працаваў у рэдакцыі ляхавіцкай раённай газеты. Часта праходзіў паўз бацькоўскую хату Міхася Рудкоўскага — тут, наводшыбе, далей пачынаўся прырэчны луг з асакой і чаротам уздоўж Начанкі. Дзесьці ў тыя далёкія гады мы і пазнаёміліся з Міхасём Рудкоўскім, стаўшы добрымі сябрамі на ўсё астатняе жыццё. Бачыліся і ў Ганцавічах, і ў Брэсце, бывала, разам ехалі ў цягніку ці то ў абласны цэнтр, ці то ў сталіцу. Жаданым госцем для мяне і маёй сям’і паэт быў у Мінску, куды мяне запрасілі на працу ў часопіс “Беларусь”. Ведаю: кожнаму з нас паасобку выпала спаўна і гора, і пакут, але ніколі мы не “ўранілі благога слова”, нічым не пакрыўдзілі адзін аднаго. Аднойчы, на размежжы 90-х гадоў, Міхась Рудкоўскі, даволі змардаваны на выгляд, але па-ранейшаму інтэлігентны і далікатны, як заўжды, наведаўся з цэлай торбай сваіх твораў і папрасіў мяне дапамагчы яму скласці і скампанаваць рукапіс яго новай кнігі. Паэт, было бачна, пачуваўся хваравіта, і справіцца з тэрміновай працай самастойна не мог. Мы цэлы дзень прасядзелі над кампанаваннем рукапісу: Міхась падаваў лісткі з вершамі, падказваў, які дзе ставіць, а я складваў у агульную папку. Вершаў было шмат, часцей за ўсё чатырохрадковых, і рукапіс увачавідкі разросся, стаў пухлы і важкі. Потым мая Зоя Іванаўна, якая і сёння дужа паважае Міхася Рудкоўскага за яго душэўную дабрыню і інтэлігентнасць, аддрукавала на машынцы змест кнігі, і назаўтра па просьбе Міхася я аднёс рукапіс яго новай і, на жаль, апошняй кнігі “Гарынь” у выдавецтва “Мастацкая літаратура”, аддаў проста ў рукі рэдактару Леаніду Дранько-Майсюку. Трэба сказаць, сам адмысловы паэт, шаноўны Леанід Васільевіч, дужа паважаў Міхася Рудкоўскага, цаніў нават за адзін бліскучы верш “Давыд-гарадок — чысціні паясок”, і доўга не трымаў рукапіс на сваім стале. Арыгінальная кніга паэзіі “Гарынь” выйшла з друку, але я не магу засведчыць, што аўтар паспеў яе пабачыць. Кніга цікавая, свежая па форме і зместу, шмат у чым адрозніваецца ад ранейшых кніг цудоўнага паэта.

Віктар Гардзей.

 

Сінія Брады, Сінія Брады —

цыбатаму буслу па калена вады.

Ды калі апускаў ты далоні ў тую ваду —

рукі не могуць зрабіць справы бруднае;

калі хоць аднойчы глядзеўся

у тую ваду — вочы будуць, бы вёсны, ясныя;

калі сэрцам крануўся

струменьчыка той вады —

сэрца будзе да скону шчырае.

У хвіліну трудную, У часіну шчасную,

бы кулік з навальнічнага выраю,

ты вяртаешся зноўку і зноўку сюды.

Сінія Брады, родныя Брады,

як замова матулі ад напасці-бяды…

 

Мой дзед быў сельскім кавалём

Мой дзед быў сельскім кавалём,

кавальскай справы каралём:

калі каваць — ужо каваў,

не ў хаце — у кузні начаваў,

а баляваць — дык баляваць

і дзень, і два, і тры, і пяць.

Стары, а сіла у руках:

Рукі узмах — душы размах.

Спакойна дзед мой паміраў,

не паміраў, а дагараў,

не дагараў ён, а згараў,

як вугаль ў горне.

Папрасіў:

— Вады, унучак, прынясі,

Усё ў грудзях маіх пячэ…

Прынёс. Ён выпіў.

— Мы яшчэ

з табой, унучак, будзем жыць,

каваць плугі… Ну, ты бяжы —

гуляй… я ж трохі прыкархну…

І я памчаўся у вясну,

а ён заснуў… навек заснуў…

Сякеры гахкалі ў лясах,

звінела у лугах каса,

што дзед загартаваў;

падковай высякаў агонь

на кіламетры сотым конь,

што дзед мой падкаваў.

А вечарам з падхмарных стром

прагрукатаў над кузняй гром,

і, зломленыя у крыле,

маланкі ўпалі у траву…

……………………………..

Яшчэ і сёння на сяле

нас Кавалёвымі завуць.

Мой дзед быў сельскім кавалём,

кавальскай справы каралём.

 

Сенакос

Над зямлёй — маладзік, быццам рог,

над зямлёй — Казярог…

І хацеў — ды ўсё ж ад трывог

я цябе не ўбярог.

Як парою табе ў мітусні

не стае цішыні!

Дык  засні ж, сярод лета засні,

хоць  крыху адпачні.

Галаву, як калісь, палажы

на маю на руку…

Перасталі гарланіць драчы

і лятуць за раку.

Замкам казачным высіцца стог,

Што я кідаў з табой,

і п’яніць так салодка мурог,

і гарыць Казярог над  зямлёй.

І па сцежках няблізкіх лясных

ходзяць познія сны,

ходзяць светлыя сны…

 

Балада пра маю каханую

Ты ішла

з цемры густых першародных лясоў,

З глыбінь непраглядных, бы ноч, часоў,

і на белых ціхіх руках,

на калінах-губах

і ў шэрых вялікіх вачах

ты несла надзею.

І я к табе цэлую вечнасць ішоў,

астравы і кантыненты праходзіў,

з гор у моры спускаўся,

узнімаўся на пікі ізноў —

шукаў цябе,

ды нідзе не знаходзіў.

У тысячы воч

пазіраў я з надзеяй,

тысячы рук

паціскаў я з надзеяй,

дыханне тысяч вуснаў лавіў я

з надзеяй адзінай —

спаткаць твае шэрыя вочы,

спаткаць твае ціхія рукі,

спаткаць твае губы-каліны.

І раннем, калі кукавалі зязюлі,

пагодлівым ранкам

стрэў я цябе на маленькім

палескім паўстанку,

дзяўчынку, усю у блакіце і сонцы.

 

Апошняя малітва

“Краю мой любы,

краю мой мілы,

Як бы сустрэцца з  табою хацеў!

меў бы я сілы,

меў бы я крылы —

Ўраз бы к табе паляцеў.

Каб прытуліцца да роднай зямліцы

Сэрцам збалелым

і з думай-жальбой,

Вечным паклонам табе пакланіцца

І развітацца з табой.

Лёс ужо лічыць не дні, а хвіліны…

Рана… Так рана!.. А хочацца жыць…”

Над анямелаю бухтаю сіняй

Зорка Венера дрыжыць…

 

 

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *